Publicatiedatum: 2 februari 2015
Reporter: Albert Hendriks - Friesland Holland Nieuwsdienst - www.friesnieuws.nl

City of ice skating, tools, dockyards and mills

In the Wood city of IJlst it is all about history

Het eerste fabrieksgebouw van Koninklijke Fabrieken J. Nooitgedagt & Zn. Hier begon Jan Jarigs Nooitgedagt in 1865 met het produceren van houten schaatsen en schaven. In de loop der jaren kwam er de productie van gereedschappen, moderne schaatsen en houten speelgoed bij. Het verhaal liep mede door zachte winters eind 20-ste eeuw ten einde. Meer info:Museum Nooitgedagt: www.nooitgedagt-ijlst.nl Het museum is tijdelijk gehuisvest in de voormalige bibliotheek aan de Sudergoweg 1A, 8651 NE IJlst, nabij de fierljepschans.
The first factory of the Royal Factors J. Nooitgedagt & Zn. It was Jan Jarigs Nooitgedagt who started here in 1865 with the production of wooden ice skates and carving. Throughout the years the production of tools, modern ice skates and wooden toys came along. The story came to an end also due to the soft winters at the end of the 20th century. More information: Museum Nooitgedagt: www.nooitgedagt-ijlst.nl The Museum is temporarily situated in the former library at the Sudergoweg 1A, 8651 NE IJlst, close to the fierljepschans.

IJlst (NL) – In IJlst it was all about wood far into the 20th century. Wooden ice skates (so-called houtjes), carving and chisels with a wooden grip and wooden toys of Nooitgedagt (1865-1975). And of course the wooden ships. You can find the history in sights and sounds back in Museum Nooitgedagt and in the impressive sawmill ‘De Rat’. The mill has been in use over 300 years (1666 Zaandam, 1828 IJlst) and still cuts large tree trunks into planks.

IJlst, in Frisian ‘Drylts’, is situated a few kilometres beneath Sneek. It received city rights in 1268. It was the fourth Frisian city that received city rights after Stavoren, Hindeloopen and Harlingen. The city was created at the Old Ee or Ye, a river between the former Zuiderzee (nowadays IJsselmeer) and the in the middle-aged drained Middelzee (Middle Sea). The name IJlst is derived from that river.

The settlement was able to develop into a city due to the location at the crossroad of three important waterways. The waterways in Friesland were the most important ways of transport far in the 20th century. Just like all the Frisian Eleven Cities, all located at the waterways, there was also milk, dairy produce and meat traded from the surrounding countryside via boat.

 

Koggen
The ship building- and wood industry started growing from the beginning of the 18th century. IJlst was particularly specialized in Koggen, quite large ships. Koggen were mainly used between 1200 and 1450 in the market between the Hanzesteden and the Oostzee (East Sea) and the Noordzee (North Sea) in which the Frisian also played a big role concerning building ships and skippers. The oldest known seal from IJlst dates from 1496. On this seal a Kogge is showed. A lot of cities at the Oostzee (East Sea) also show a Kogge in their weapon.

Ice skating and climate change
In 1865 it is the innovative Jan Jarigs Nooitgedagt from IJlst who starts producing ice skates and carving at the attic of his house. He sends his two sons in 1898 as interns to Germany in order to get information on the art of producing ice skates. Nooitgedagt feels the competition breathing in its neck. Germany was when it comes to producing ice skates with a wooden pedestal a lot further than the Frisians: factory made with the precision of machines.
Around 1930 the demand for ice skates increases drastically. Nooitgedagt (60 until 100 employees) produces the ice skates at full capacity, but is also importing them from Germany and Sweden in order too meet the demand. In the harsh winter before the Second World War weekly 7.000 ice skates were delivered. In 1956 the production of the wooden ice skates runs up to no less than 80.000 pairs a year.

Dark clouds gather above Nooitgedagt when the rapid steal Norwegian skate, the Noor, mainly derived from Eastern Germany and Japan makes its entry. Nooitgedagt recovers itself in 1959 and 1960 after large investments and the development and production of its own ‘Noren’. In 1960, 45.000 pairs of metal ice skates and ‘Noren’ are sold and another 75.000 pairs of wooden ice skates, also known as ‘Houtjes’.

Climate change however slowly asserts itself. The winters of 1964 and 1965 are way too soft. Nooitgedagt is stuck with large stocks. Exactly 100 years after the start of the production of the first wooden ice skates, the production of the different skates in IJlst is ended. In 1975 the last skates leave the storage room. In the same year the production of wooden toys made from residuary wood of the wooden skates is stopped. Nooitgedagt starts focussing on quality woodworking tools, such as chisels and measuring tools, but that is in the meantime also history.

Houtzaagmolen De Rat aan het Sneekerpad in IJlst.Oorspronkelijk stond de houtzaagmolen in de omgeving van Zaandam waar hij voor 1683 als balkenzager werd gebouwd. In 1829 kocht houthandelaar Ringnalda, ook burgemeester van de stad IJlst, de zwaar verwaarloosde molen en verplaatste deze naar IJlst. Links een houten bok, een praam. Dit scheepstype werd 300 jaar lang gebruikt voor het vervoer van hout naar aan het water gelegen Friese timmerbedrijven die boerderijen en huizen bouwden, maar ook naar houthandelaren. IJlst telde ooit acht scheepstimmerwerven en een paar grote houthandels. Info: www.houtzaagmolenderat.nl Beroepsmolenaar en houtzager Simon Jellema in gesprek met een bezoeker van de houtmolen.

Info: www.houtzaagmolenderat.nl

 
Jaarlijks varen zo’n 20.000 boten door IJlst op weg naar Sneek, Heeg, Woudsend of Bolsward. Jaarlijks varen zo’n 20.000 boten door IJlst op weg naar Sneek, Heeg, Woudsend of Bolsward.

Sneek, Heeg, Woudsend, Bolsward.

De ‘Johanna Jacoba’, hier gefotografeerd in Woudsend, is in 1909 in opdracht van Freerk Faber uit Workum gebouwd op de werf van Botje Ensing in Groningen. Tussen 1909 en 1929 werd het schip gebruikt om dagelijks drie keer beurt- en passagiersdiensten te varen tussen Workum en Bolsward. In 1929 werd Pieter Sijbesma uit IJlst eigenaar. Deze voer zes dagen in de week een beurtdienst tussen IJlst en Sneek. In de Tweede Wereldoorlog werd het schip ingevorderd door de Duitsers. De geallieerden hebben het schip uiteindelijk in Groningen tot zinken gebracht. Na de oorlog bracht de eigenaar samen met zijn schoonzoon P. Speerstra het schip weer in de vaart. Tot 1956 deed het weer dienst als beurt- en passagiersschip. In 1956 werd de ‘Johanna Jacoba’ afgekeurd voor passagiersvervoer, waardoor het tussen 1956 tot 1960 alleen nog maar vracht vervoerde. Na nog wat omzwervingen werd de Johanna Jacoba in 1992 gekocht door de gemeente Wymbritseradiel (thans behorend tot de gemeente Súdwest Fryslan), waarna het schip werd overgedragen aan de stichting Johanna Jacoba. Een grondige restauratie volgde, bekostigd uit giften van instellingen, bedrijven en particulieren. Met de hulp van veel vrijwilligers werd de restauratie voltooid. Dankzij die zelfde vrijwilligers is het mogelijk het varende monument van IJlst voor een lage prijs te huren voor een tochtje naar Sneek of over de Friese meren.Info: www.johannajacoba.nl Typisch IJlst: grachten en overtuinen.De aan het water grenzende tuintjes, vaak "bleken" genoemd, behoren bij de aan de grachten liggende huizen en werden vroeger gebruikt om de was te bleken.

 

Typical IJlst
Honderd jaar oude en gerestaureerde en nog functionerende windmotors van Bakker in IJlst vind je nog overal in Friesland, zoals hier in de voormalige veenderij en huidig natuurgebied ‘Rottige Meente’ in Nijetrijne. Ze dateren van de periode van na 1900 toen Gooitzen en Tjerk Bakker studie hadden gemaakt van Amerikaanse windmotoren. Ze ontwikkelden varianten die beter bestand waren tegen Hollandse klimaatomstandigheden. Het voormalige stadhuis van IJlst (1859).

 

Cityhall IJlst (1859).
Een impressie van Elfsteden- en houtstad IJlst en omgeving. Een impressie van Elfsteden- en houtstad IJlst en omgeving.
Een impressie van Elfsteden- en houtstad IJlst en omgeving. Een impressie van Elfsteden- en houtstad IJlst en omgeving.